Artvin ve Çoruh Havzası Tatlı Su Türleri
Artvin, Kafkaslar'dan akan dağ dereleri, Çoruh Nehri ve bu nehir üzerinde birer iç denize dönüşen Borçka, Deriner ve Muratlı gibi dev baraj gölleriyle iki tamamen farklı tatlı su ekosistemini barındırır. Bu coğrafyadaki balıklar, suların debisine ve oksijen oranına göre bir adaptasyon sağlamıştır.
Ayrıca bu coğrafya binlerce yıldır dış dünyadan izole kalmış derin vadileri ve dereleri de saklar. Bu izolasyon, evrimin sadece bu topraklara özel canlılar üretmesine olanak tanımıştır. Bir türün "endemik" olması, dünya üzerinde sadece ve sadece o bölgede yaşadığı anlamına gelir. ARMSOB üyeleri olarak oltamıza takılan bu canlıların, alelade birer balık değil, korunması gereken genetik birer miras olduğunu bilmek zorundayız.
Endemik türler bir kez yok olduklarında, onları başka bir denizden veya dereden getirip yerine koyamazsınız. Bir avcı olarak, makinenizden süzülen incecik misinanın ucunda bu türlerden biri belirdiğinde, avcılık egonuzu bir kenara bırakmalısınız.
Özellikle nadir rastlanan endemik türlerin veya habitat değişikliklerinin tespiti halinde, koordinat ve fotoğraf bilgileriyle birlikte bölgedeki Doğa Koruma ve Milli Parklar müdürlükleri veya ilgili orman/su ürünleri birimleriyle bilgi paylaşımında bulunmak, bu türlerin bilimsel olarak izlenmesi ve korunması için en büyük vatandaşlık görevidir.
*Listelenen türler arasında bölgede endemik olanlar (E), işgalci veya egzotik tür sayılanlar ise (İ) olarak işaretlenmiştir.
Alabalıkgiller (Salmonidae)
[E] Çoruh Alabalığı / Salmo coruhensis: Havzanın en kıymetli üst düzey avcısı. Sadece bu bölgeye özgü olan bu tür, yan kısımlarındaki belirgin kırmızı ve siyah benekleri, güçlü yüzgeç yapısıyla dikkat çeker. Oksijenin doygun olduğu soğuk ve berrak üst havza derelerinde yaşar. Sportif avcılığının en prestijli hedefi olmakla birlikte, habitat daralması nedeniyle kesinlikle yakala-bırak disipliniyle ve üreme boyu dikkate alınarak avlanılması gereken hassas bir genetik kaynaktır.
[E] Rize Alabalığı / Salmo rizeensis: Çoruh ve Rize bölgesindeki nehirlerin yüksek rakımlı, çok soğuk ve küçük kollarında izole olmuş bir diğer endemik alabalıktır. Çoruh alasına kıyasla daha küçük kalır; su sıcaklığındaki artışlara ve habitat tahribatına karşı toleransı neredeyse yoktur. Diyetini tamamen su yüzeyine düşen böcekler ve sucul larvalar oluşturur.
[İ] Gökkuşağı Alabalığı / Oncorhynchus mykiss: Aslen Kuzey Amerika pasifik havzası kökenli olup, Çoruh üzerindeki alabalık çiftliklerinden kaçarak doğal sulara karışmışlardır. Yerli Çoruh ve Rize alabalıklarına göre çok daha hızlı büyür, agresif beslenir ve hastalıklara dayanıklıdır. Bu durum, yerli endemik türlerin besin ve alan rekabetinde yenik düşmesine sebep olan ciddi bir ekolojik problemdir.
Sazangiller (Cyprinidae)
[E] Çoruh Sirazı / Capoeta ekmekciae: Çoruh havzasına özgü, akıntılı suların çakıllı ve kayalık zeminlerinde yaşayan otçul ağırlıklı bir türdür. Ağız yapısı, su altındaki kayaların üzerinde biriken algleri ve mikroorganizmaları kazıyarak beslenmeye uygun biçimde alt konumludur. Nehir ekosisteminde madde döngüsünü sağlayan temel türlerden biridir.
Saçaklı Siraz / Capoeta sieboldii: Ağız köşelerinde yer alan bir çift bıyığı ile diğer siraz türlerinden ayrılır. Çoruh'un daha derin havuzlarında ve akıntının nispeten yavaşladığı bent arkalarında gruplar halinde dolaşır. Biyotopun tabanındaki detritus (organik döküntü) ve sucul bitkilerle beslenerek dip temizliğine katkı sağlar.
Kolşik Siraz / Capoeta banarescui: Doğu Karadeniz havzasına ve özellikle Çoruh nehir sistemine endemik bir diğer siraz türüdür. Hidrodinamik vücut yapısı sayesinde nehrin hızlı akan, oksijence zengin bölgelerinde akıntıya karşı asılı kalabilir. Üreme dönemlerinde nehrin sığ çakıllıklarına göç ederek yumurta bırakırlar.
Çoruh Bıyıklı Balığı / Barbus rionicus: Çoruh ve Rioni havzalarına özgü, akarsu tabanına mükemmel uyum sağlamış güçlü bir dip balığıdır. Alt çenesindeki belirgin dört adet bıyık, bulanık sularda ve kayaların arasında saklanan makroomurgasızları, böcek larvalarını ve küçük kabukluları bulmasında son derece gelişmiş bir duyu organı olarak çalışır.
Yerli Pullu Sazan / Cyprinus carpio Çoruh nehrinin hızlı karakterinden ziyade, mansap kısımlarında, durgun yan kollarında ve üzerindeki baraj göllerinde yerleşik hayata geçmiştir. Dipteki çamuru ve kumu karıştırarak kurtçuk, sülük ve bitki köklerini arayan güçlü bir omnivordur. Doğal formları iri pullu ve aerodinamiktir.
[İ] Gümüşi Havuz Balığı (İsrail Sazanı) / Carassius gibelio: Doğal ekosistemler için en büyük tehditlerden biridir. Sadece dişilerden oluşan popülasyonlarla, diğer sazangillerin spermlerini kullanarak üreyebilen (ginogenez) son derece tehlikeli bir istilacıdır. Girdiği baraj göllerinde suyun bulanıklığını artırır, yerli balıkların yumurtalarını yer ve hızla baskın tür haline gelir.
Kolşik Kaya Balığı / Gobio caucasicus: Kumlu ve ince çakıllı sığlıklarda dipte hareketsiz yatarak kamufle olan küçük boyutlu bir balıktır. Vücutlarındaki benekler sayesinde zeminle tamamen aynı rengi alırlar. Dipteki mikro omurgasızlarla beslenirler.
Kefalgiller (Leuciscidae)
Kolşik Kababurnu / Chondrostoma colchicum: Adını kıkırdaksı, sert ve keskin alt dudağından (kaba burun yapısından) alır. Bu anatomik özellik, kayaların üzerindeki epilitik algleri kazımak için evrimleşmiştir. Akıntılı bölgelerde büyük sürüler halinde hareket ederler ve su altı parlamalarıyla sürünün yön değişimini belli ederler.
Transkafkasya Noktalı İncibalığı / Alburnoides fasciatus: Yan çizgisinin üzerindeki siyah noktalarla kolayca ayırt edilen, küçük yapılı ve sürücül bir türdür. Suyun orta ve üst katmanlarında, ana akıntının kenarındaki anaforlarda bekleyerek sürüklenen böcekleri avlarlar. Alabalık ve yayın gibi büyük predatörlerin ana besin piramidini oluştururlar.
Şemaya (Gümüşbalığı) / Alburnus derjugini: Kolşik bölgeye özgü, ince uzun yapılı, gümüş renginde pelajik bir balıktır. Çoruh'un alt kısımlarındaki geniş ve yavaş akan sular ile baraj göllerinin yüzey sularında yaşar. Genişleyen ağız yapısıyla su yüzeyindeki böcekleri ve planktonları tüketir.
Tatlısu Kefali / Squalius orientalis: Son derece uyum sağlayıcı, fırsatçı ve agresif bir türdür. Hızlı akan derelerden durgun baraj göllerine kadar her yerde yaşayabilir. Hem bitkisel hem hayvansal gıdalarla beslenir. LRF takımları, mikro jigler ve küçük silikon yemlerle yapılan avcılıkta çok sert vuruşlar verdiği için sportif açıdan değeri yüksektir.
Kolşik Çay Balığı / Phoxinus colchicus: Boyları genellikle 8-10 cm civarında olan, yuvarlak hatlı ve küçük pullu bir türdür. Sığ, berrak, çakıllı tabana sahip dere kenarlarında kalabalık gruplar halinde gezerler. Ekolojik olarak su kalitesinin iyi olduğunun bir göstergesidir (biyosensör tür).
Taş Çöpçübalığıgiller (Nemacheilidae)
Kura Taş Çöpçü Balığı / Oxynoemacheilus brandtii: Yassılaşmış vücutları ve yatay yerleşimli göğüs yüzgeçleri sayesinde en şiddetli akıntılarda bile taşların altına tutunarak yaşayabilirler. Bıyıkları sayesinde taş altlarındaki Gammarus (tatlısu karidesi) gibi küçük canlıları bularak beslenirler.
Çöpçü Balığı / Seminoemacheilus sp.: Nemacheilidae familyasına ait, nehir ekosisteminin karanlık köşelerinde, organik atıkların ve dip tortularının arasında yaşayan küçük dip balıklarıdır. Taksonomik olarak havzada hala yeni tanımlamalara açık, bölgesel endemizm gösterebilecek alt türleri barındırır.
Yayınbalığıgiller (Siluridae)
Bayağı Yayın Balığı / Silurus glanis: Havzanın en büyük tatlı su balığıdır. Çoruh'un derin, karanlık havuzlarında ve baraj yataklarında yaşar. Geniş ağzı, küçük gözleri ve avın titreşimlerini algılayan uzun bıyıkları vardır. Gececi (nokturnal) bir avcıdır; su kuşlarından kurbağalara, diğer balıklardan iri böceklere kadar geniş bir av yelpazesine sahiptir.
Kayabalığıgiller (Gobiidae)
Kafkas Kaya Balığı / Ponticola constructor: İri kafası, yukarıya bakan gözleri ve kayalara tutunmasını sağlayan kaynaşmış karın yüzgeçleriyle tam bir dip avcısıdır. Taşlık ve kayalık zeminlerde kendi bölgesini şiddetle savunur (bölgeci/teritoryal). Akarsu tabanındaki kabukluları ve daha küçük balıkları pusuya yatarak avlar.
[İ] Yuvarlak Kaya Balığı / Neogobius melanostomus: Karadeniz havzasının yerli türlerinden olmakla birlikte, inanılmaz adaptasyon yeteneği sayesinde acı sulardan tatlı suların iç kısımlarına kadar girebilmektedir. Çoruh'un denize dökülen kısımlarında ve alt havzasında görülür. Güçlü çenesiyle midye ve kabukluları kırarak beslenme konusunda uzmanlaşmıştır.